Баш Сөз

Өлкөлөр жоголбой өзүн сактай алуу үчүн эң көп маани бериши керек болгон нерселердин бири – бул «коргонуу». Мамлекеттер ичтен жана сырттан келиши мүмкүн болгон ар кандай коркунуч менен кооптуулукка дайыма даяр турушат. Себеби бир өлкө канчалык өнүккөн өлкө болсо да, эгер өзүн коргой албаса, кичинекей эле бир тышкы кол салуу, кичинекей эле бир терракт ал өлкөнүн жок болушуна чейин алпарышы мүмкүн. Мындай кол салууда ал өлкөнүн ресурстарынын, технологиясынын жана экономикалык күчүнүн эч кандай мааниси калбайт. Эгер өлкө өзүн өзү коргой албаса, жашай албайт.

Ушул себептен өлкөлөр кирешелеринин өтө маанилүү бир бөлүгүн коргонууга бөлүшөт. Армияларын эң алдыңкы технологиядагы каражаттар, курал-жарактар менен жабдып, аскерлерине таалим-тарбия берүүгө өтө көңүл бурушуп, өлкө коргонуусун эң жогорку деңгээлде тутушат.

Бул жеке адамдарга да тиешелүү. Алар да ден-соолукта жана бакубаттыкта өмүр сүрүү үчүн өз коргонууларына маани бериши зарыл. Жанын жана мал-мүлктөрүн уурулук, кылмыш сыяктуу коркунучтардан, кырсык, өрт, жер титирөө, сел сыяктуу апааттардан дайыма коргоого мажбур.

Бирок адамдардын көзүнө көрүнбөгөн, көбүнчө кабары да болбогон душмандары да бар. Болгондо да, бул душмандар беркилерге караганда өтө чоң коркунуч туудурушат. Алардан коргонуу үчүн да өтө маанилүү чараларга муктаждык бар.

Адамдарга дайыма коркунуч жараткан бул душмандар кимдер?

Булар – дем алган абабызда, ичкен суубузда, жеген тамагыбызда, үйүбүздө, жумушубузда, кыскасы, бүт тарапта жүргөн бактерия, вирус жана аларга окшогон микроскопиялык жандыктар.

Бирок, эң кызыгы, айланабызда бизге каршы ушундай чоң бир коркунуч турса да, биз алардан коргонуу үчүн эч аракет кылбайбыз. Себеби муну биз үчүн жана бизге сездирбестен жасаган, бизди усталык менен коргогон бир система бар: «иммундук система», б.а. «коргонуу системасы».

Адам денесинин эң маанилүү жана таң калыштуу системаларынын бири болгон иммундук система өтө маанилүү бир кызматты аркалайт. Адам билсе да, билбесе да, бул системанын бүт бөлүктөрү бир армия сыяктуу анын денесин коргошот. Бактерия, вирус жана ошол сыяктуу басып алуучуларга каршы денени коргоочу иммундук клеткалар кереметтүү жөндөмдөргө ээ. Бул клеткалардын дене ичиндеги согуш учурундагы акылы, аракети жана жан аябастык мисалдары буларды окуган ар бир адамды таң калтырат.

Ар бир адам ооруп калышына эмне себеп болоорун, анын кандайча бүт денесине таасир тийгизээрин, эмне үчүн температурасынын көтөрүлөөрүн, алсырап калаарын, сөөктөрүнүн, муундарынын оорушун жана денесинде кандай иштердин жасалаарын билгиси келет.

Бул китептин негизги максаты – адамды ушунчалык тартиптүү, дисциплиналуу бир армия менен коргогон системанын кантип пайда болгону жана кандайча иштээри жөнүндө сөз кылуу.

Бул эки нерсе бизди өтө маанилүү жыйынтыктарга алып барат. Биринчиден, Аллахтын жаратуусундагы теңдешсиздикке жана кемчиликсиздикке чогуу күбө болобуз. Экинчиден болсо, эволюция теориясындай такыр жараксыз, негизсиз бир ишенимдин өз логикасы ичинде да кандай карама-каршылыктарда экенин, бул негизсиз ишенимдин канчалык чирик пайдубалга тургузулганын көрөбүз.

Бирок бул темага өтүүдөн мурда дагы бир маанилүү жагдайды белгилеп кетүү туура болот. Иммундук система жөнүндө окуган китептериңизде көп кездешчү кээ бир сүйлөмдөр болот:

«Мунун кантип пайда болгонун али билбейбиз...»
«Себеби дагы эле белгисиз...»
«Бул тема жөнүндөгү изилдөөлөр дагы эле уланууда...»
«Бир теория боюнча...»

Бул сүйлөмдөр негизи бир моюнга алуу. Бул – 21-кылымга кирген адамдын, колундагы бүт технология жана илимий жетишкендиктерине карабастан, кичинекей клеткалар жасаган кереметтүү иштердин алдындагы алсыздыгын мойнуна алышы. Бул микро-жандыктардын кылган иштери ушунчалык кемчиликсиз майда-бараттарга толо болгондуктан, адам акылы бул курулган системанын майда-бараттарын түшүнүүгө да жетишсиз болуп калууда. Себеби иммундук системада адам түшүнө албаган бир акыл жашырылган.

Бул китепти окуганда, клеткаларыңызда да, денеңиздеги башка майда-бараттарда да жашырылган бул акылдын канчалык жогору бир акыл экенине күбө болуп, натыйжада мунун улуу бир «Жаратуучунун» гана акылы экенин көрөсүз.

Балким илим бир канча кылымдан соң иммундук системанын бардык сырларын түшүнө алышы мүмкүн, ал тургай, бул клеткалар жасаган бүт иштерди туурап, ушул сыяктуу системаны жасалма жол менен да ала алышы мүмкүн. Албетте, бул эң жогорку деңгээлде билим алган, адис кишилер тарабынан, алдыңкы технологиянын продуктусу болгон көптөгөн жабдык жана аппараттар чогултулган өтө алдыңкы бир лабораторияда, контрольдуу процесстер натыйжасында гана жасалышы мүмкүн болот. Бирок бул жерде бир нерсе өтө маанилүү: мындай нерсенин жасала алынышы эволюция теориясынын жараксыздыгын дагы бир жолу көрсөтүп, мындай системанын кокустан пайда боло албашын далилдейт.

Мындан тышкары, бүгүнкү күндө иммундук системага окшош бир системаны кура алуу ыктымалдыгы өтө алыс. Учурда илимпоздор иммундук системадагы сырларды түшүнө баштап, көргөндөрүнө өтө таң калышууда. Себеби алынган жооптор дагы көптөгөн суроолорду туудуруп, клеткадагы акыл менен аң-сезим барган сайын тунугураак көз алдыга тартылууда. Натыйжада иммундук системанын да, денедеги башка бүт системалардын да, эволюция теориясы айткандай, кокустуктар натыйжасында баскыч-баскыч келип чыга албашы да белгилүү болууда.

Колуңуздагы бул китептин максаты – бир тараптан, сизди ичиңиздеги ушул эр жүрөк согушчандар менен тааныштыруу, жана, экинчи тараптан, өтө таң калтырган бул системанын пландуу бир жаратуунун далили экенин көрсөтүү. Бул тема жөнүндө эволюция теориясы ойлоп чыгарган сценарийлердин кантип бир-бирден кулаганын жана чындыктар алдында кантип маанисин жоготконун карайбыз. Ушул себептен бул жерде өзгөчө бул иммундук системанын көптөгөн биология же медицина китебинен оңой эле табуу мүмкүн болгон биологиялык майда-бараттарына эмес, системанын кереметтүү тарабына басым жасалган. Китепте айтылгандарды жаш баладан улгайган кишилерге чейин, бүт кесиптеги адамдар оңой гана түшүнө алышы үчүн биологиялык жана физиологиялык терминдерди мүмкүн болушунча колдонбоого аракет кылынды.

Темага өтүүдөн мурда, эсиңизге сала кетели, азыр да, иммундук системаңыздын урматында айланаңыздагы микробдордон зыян көрбөстөн бул китепти бейпил отуруп окуп жатасыз. Эгер денеңизде бир иммундук система болбогондо, бул текстти эч качан окуй алмак эмессиз, ал тургай, тамга үйрөнө турган жашка да жете албастан өмүрүңүз менен кош айтышмаксыз.

Акылдуу план (долбоор), б.а. Жаратуу

Китепте кээ-кээде Аллахтын жаратуусундагы кемчиликсиздикке басым жасоо үчүн колдонулган «план (долбоор)» сөзүн кезиктиресиз. Бул сөздүн кайсы максатта колдонулганын туура түшүнүү өтө маанилүү. Аллахтын бүт ааламда кемчиликсиз бир долбоор жаратканы Раббибиз алгач план түзүп, анан жараткан деген мааниге келбейт. Жерлердин жана асмандардын Рабби Аллахтын жаратуу үчүн кандайдыр бир «долбоор (план)» түзүүгө муктаж эмес экенин билүү керек. Аллахтын долбоорлошу менен жаратышы бир учурда болот. Аллах мындай кемчиликтерден аруу, бийик. Аллах бир нерсенин же бир иштин болушун каалаганда, ал болушу үчүн «Бол» деп айтышы гана жетиштүү болот. Аяттарда төмөнкүчө айтылат:

Бир нерсени каалаганда, Анын буйругу: «Бол» деп айтуу гана; ал ошол замат болуп калат. (Йасин Сүрөсү, 82)

Асмандарды жана жерди (бир өрнөк албастан) жараткан. Ал бир иштин болушун чечсе, ага «Бол» деп гана айтат, ал ошол замат болуп калат. (Бакара Сүрөсү, 117)

Киришүү

Денебиздин терең ичинде жүргөн коргонуу (иммундук) согушун таң калыштуу майда-бараттарына чейин карап чыгуудан мурда, иммундук системанын эмне экенин, кайсы мүчөлөрдөн тураарын билишибиз керек.

Иммундук системага, кыскача, «денени сырттан келе турган бүт душмандардан коргоочу, өтө дисциплиналуу, аракетчил жана тартиптүү бир армия» деп аныктама берсек болот. Бул көп фронттуу согушта алдыңкы фронттордо согушкан мүчөлөрдүн милдети – бул душман клеткаларынын (бактерия, вирус ж.б.) денеге киришине жолтоо болуу.

Душман организмдердин денеге кириши эч оңой болбосо да, денени басып алуу максатына жетүү үчүн сөзсүз денеге кирүүгө аракеттенишет. Тери, дем алуу жана тамак сиңирүү системасы сыяктуу тоскоолдуктардан өтүп, денеге киришкенде болсо, күчтүү жоокерлер аларды тосуп алышат. Ал күчтүү жоокерлер жилик чучугу, көк боор, богок бези (тимус), лимфа бездери сыяктуу бул багыттагы атайын борборлордо өндүрүлүп даярдалышат. Иммундук клеткалар деп аталган бул жоокерлер – фагоциттер, макрофагдар, лимфоциттер сыяктуу мүчөлөр.

Алгач «жегич клеткалар» деп аталган фагоциттер ишке киришет. Алардан соң кезек «тазалагыч клеткалар» деп аталган макрофагдарга келет. Экөө тең душманды жутуп жок кылышат. Макрофагдардын согуш болуп жаткан жерге башка иммундук клеткаларды чакыруу, дененин температурасын көтөрүү сыяктуу кызматтары да бар. Оору учурунда температуранын көтөрүлүшү өтө маанилүү. Натыйжада адам өзүн чарчаңкы сезип, эс алат. Жана дене согушуу үчүн муктаж болгон энергия башка жакка сарпталбайт.

Эгер денеге кирген душмандар фагоциттер менен макрофагдардын күчү жетпей турган болсо, системанын башкы баатырлары болгон лимфоциттер ишке киришет. Лимфоциттер В-клеткалар жана Т-клеткалар болуп эки түргө бөлүнөт. Булар өз араларында да түрлөргө бөлүнүшөт.

Макрофагдардан соң согуш майданына биринчи жеткендер жардамчы Т-клеткалар болот жана алар системанын башчылары сыяктуу. Т-клеткалар душманды аныктаган соң башка клеткаларды согушка чакырышат.

Бул чакырыктын негизинде өлтүргүч Т-клеткалар курчоодогу душманды жок кылуу үчүн ишке киришет.

В-клеткаларын болсо денебиздин курал заводдору деп атасак болот. Жардамчы Т-клеткалар тарабынан чакырык жасалган соң ошол замат антитело деп аталган куралдарды жасап башташат.

Басуучу Т-клеткалар коркунуч өтүп кеткен соң бүт иммундук клеткалардын иш-аракеттерин токтотушат. Ошентип согуштун керексиз эле созулуп кетишине жол берилбейт.

Бирок иммундук (коргоочу) армиянын кызматы муну менен эле бүтпөйт. Эске тутуучу клетка деп аталган жоокер клеткалар душманга тиешелүү маалыматтарды эстерине түйүп, көп жылдар бою сакташат. Ошондуктан, ошол эле душманга кайра жолукканда, аны жок кыла турган бир иммунитетти даярдоо өтө оңой болот.

Бул жерде өтө кыскача жалпысынан каралып өткөн иммундук системабыздын детальдарында кереметтүү окуялар жашырылган. Колуңуздагы китепте бул кереметтүү окуялар, мурда да айтылгандай, бүт адамдар түшүнө ала тургандай кылып түшүндүрүлгөн.

Иммундук Система

Болжол менен 250 жыл мурда микроскоптун ойлоп табылышы менен бирге илимпоздор куралсыз көз менен көрө албаган көптөгөн майда жандыктар менен аралашып жашаарыбызды аныкташты. Болгондо да бул жандыктар дем алган абабыздан ичкен суубузга, кармаган кандайдыр бир нерседен денебиздин бетине чейин бүт тарапта бар эле. Жана бул жандыктар бат бат адам денесинин ичине да кирип турушат эле.

Бул душмандын бар экени 250 жыл мурда аныкталды. Бирок ага каршы комплекстүү бир согуш жүргүзгөн «иммундук системадагы» сырлардын көпчүлүгү дагы эле белгисиз. Денедеги бул молекулярдык система дененин ичине бир жат нерсе киргенден баштап өтө кылдат эсептелген бир план менен автоматтык түрдө ишке киришип, кырчылдашкан бир согушту баштайт. Системанын иштешин мындай бир караганыбызда ар этабынын ушул кылдат планга ылайык жүргүзүлөөрүн көрөбүз.

Уктабаган Система

Биз байкабасак да, денебизде секунда сайын миллиондогон процесс жана реакция ишке ашат. Денебиздеги бул кыймылдар уктап жатканыбызда да уланат.

Бул чоң жумуштар биз үчүн өтө кыска болгон убакыт ичинде тартипке салынган. Биздин күнүмдүк жашообуздагы убакыт түшүнүгү менен денебиздин биологиялык убакыт түшүнүгү арасында өтө чоң айырма бар. Күнүмдүк жашоодо өтө кыска убакыт болгон 1 секундалык бир мөөнөт денебиздеги системалар менен органеллдердин көптөгөн иштери үчүн өтө узун бир мөөнөт болуп саналат. Денебиздеги бүт органдардын, кыртыштардын жана клеткалардын бир секундада жасаган иштерин кагазга төксөк, адам акылына сыйбачудай масштабдуу бир көрүнүш келип чыгат.

Тынымсыз кыймыл абалындагы жана бир көз ирмемге да өз ишин токтотпогон бул өтө маанилүү системалардын бири – бул иммундук система. Денебизди ар кандай кол салуучудан күнү-түнү тынымсыз коргогон бул система, толук жабдылган бир армия сыяктуу, болгон күчү менен денесинде жашаган адам үчүн иштейт.

Денедеги ар бир система орган жана клетка тобунун эмгек бөлүшүүсү жагынан бир бүтүн болуп иштейт. Бул системада кичинекей эле кемчилик болгондо тартип бузулат. Иммундук система да ушундай «болбосо болбойт» системалардын бири.

Иммундук системабыз болбосо, канча өмүр сүрө алаар элек? Же бул система кээ бир кызматтарын толук аткарбаса, кандай өмүр сүрмөкпүз?

Муну болжоо эч оор эмес. Иммундук системанын канчалык зор мааниге ээ экенин көрсөткөн медицина дүйнөсүндө кездешчү кээ бир мисалдар бар. Бул темада көп булактарда айтылган бир оорулуунун баяны иммундук системадагы кандайдыр бир кемчиликтин жашоону канчалык татаалдаштыраарын көрсөтөт.

Бул оорулуу төрөлгөн соң микробдордон тазаланган пластикалык бир чатырдын ичине жайгаштырылган. Ичкериге сырттан эч нерсе киргизилген эмес. Башка бир адамга тийүүгө тыюу салынган. Чоңойгондо чоңураак бир пластикалык чатырдын ичине жайгаштырылган. Ал пластикалык чатырдан пластикалык астронавт кийимин кийип гана чыга алаар эле. Бул баланын башка адамдар сыяктуу жашашына жолтоо болгон кандай себеп бар эле?

Төрөлгөн соң денеси өрчүп жатканда иммундук системасы түзүлгөн эмес. Денесинде аны душмандардан коргой турган бир армия жок эле...

Баланын докторлору ал чатырдан чыкканда башына эмнелер келээрин билишкен. Заматта суук өтүп, тамак оорусу башталып, антибиотиктерге жана башка дарылоолорго карабастан бир инфекциядан башкасына өтмөк. Белгилүү мөөнөттөн соң дарылар ишке жарабай калмак жана бала өлмөк.

Ал пластикалык чатырдын сыртында бир канча ай же бир канча жыл гана жашай алмак эле. Б.а. баланын бүт дүйнөсү пластикалык бир чатыр бойдон калмак эле.

The Soldiers of the Body

Within a lymph node a battle rages between the body's attackers and defenders. When bacteria pour through a lymphatic channel (1), A macrophage engulfs some of the invaders (2), Digests them, and displays their identity markers on its own surface. This chemical message is presented to a type of white blood cell known as a helper T cell (3), which responds by multiplying (4) and releasing chemical messages that call more defenders to arms (5). Other T cells signal B cells to join the battle (6). Some B cells begin to reproduce (7), And these new cells store information to help the body fight the same invader on another day (8). Other B cells spew out thousands of antibodies each second (9), Forcing bacteria to clump together (10). Macrophages can then sweep through, swallowing the clumped bacteria, while special protein molecules and antibodies make bacteria palable for macrophages (11). Sometimes, the proteins kill bacteria directly by puncturing their cell walls (12). Scavenging macrophages then clean the entire node of battle debris, engulfing scattered antibodies, dead bacteria, and other debris until the infection subsides

Белгилүү убакыттан соң докторлор менен үй-бүлөсү баланы үйүнүн ичинде курулган жана микроскоптордон толук тазаланган бир бөлмөгө жайгаштырышты. Бирок бул аракеттердин баарынан майнап чыккан жок. 12 жаштан соң бала болжонгондой, биринин артынан экинчиси келген инфекциялар натыйжасында көз жумду.1

Баланы аман алып калуу үчүн үй-бүлөсү, докторлору, ооруканасы жана дары фирмалары колунан келгенин баарын жасашты. Бүт мүмкүнчүлүктөр колдонулуп, жашаган жери тынымсыз дезинфекция кылынса да, баланы алып кала алышкан жок.

Бул мисал апачык көрсөткөндөй, өзүн микробдордон коргой турган бир иммундук системасы болбостон, адамдын өмүр сүрүшү мүмкүн эмес. Бул болсо иммундук системанын толугу менен, кемчиликсиз, биринчи адамдан бери бар болушу керектигинин ачык бир далили. Демек, эволюция теориясы айткандай, мындай бир системанын узун бир убакыт аралыгында баскыч-баскыч келип чыгышы мүмкүн эмес. Себеби иммундук системасы жок же толук өз кызматтарын аткарбаган бир адам, бул мисалдан көрүнүп тургандай, кыска убакыт ичинде өлөт.

Footnotes

1. Edward Edelson The Immune System, Chelsea House Publisher, 1989, p. 13-14

Курчалган Бир Сарай: Адам Денеси

Тазалыкка канчалык көңүл бурулса да, жашаган жерлерибизде көптөгөн микроорганизмдер бар экени бир чындык. Азыр отурган бөлмөңүздү бир микроскоп менен карап чыгуу мүмкүнчүлүгүңүз болгондо, сиз менен чогуу жашаган миллиондогон жандыкты оңой гана көрө алмаксыз.

Мындай шарттарда адам «курчалган бир сарай» сыяктуу. Күмөнсүз, айланасы сансыз душман менен курчалган бир сарайдын коргонуусу да кемчиликсиз жана пландуу болушу керек. Адам муктаж болгон ушундай кемчиликсиз коргонуу менен бирге жаратылган, ушул себептен душмандарга карата коргонуусуз эмес. Денесиндеги «микро» коргоочулары адамды эч жалгыз калтырбайт жана көп фронттон адам үчүн согушушат.

Masses of influenza bacteria on the nasal epithelium	Bacteria on a recently brushed tooth

Денени өзүнө каратып алууну каалаган душман клеткалар алгач аларды күтүп турган алдыңкы фронттордон өтүшү керек. Ал фронттордо кээде оор кырдаалдар болсо да, душман оңойчулук менен өткөрүлбөйт. Душман өтүшү керек болгон биринчи фронт – бул терибиз.

Microscopic Monsters
	Left: The "dust mite" is only one of the millions of organisms with which humans live with but cannot see. Above: A parasite larva while breaching the human skin. This organism will make its way to the blood stream through the skin, and settle into the vessels to multiply. It uses incredible tactics to escape from the body's army of defence, such as camouflaging itself with the material it rips off from the host cell.

Денебиздин Коргоочу Сооту: Тери

Бир кабык сыяктуу бүт денени ороп турган тери өтө көп таң калыштуу касиеттерге ээ. Өзүн-өзү жамап-оңдой алышы, жаңыланышы, бетинде тешикчилер (түк тешиктери) болгонуна карабастан, сууну өткөрбөшү, бирок тердөө аркылуу сыртка сууну чыгарышы, оңойчулук менен айрылбай тургандай калың, ошол эле учурда кыймылдоого мүмкүндүк бере тургандай ичке жана ийкемдүү болушу, ысыктан, сууктан, зыяндуу күн нурларынан денени коргой алышы – теринин адам үчүн жаратылган кээ бир өзгөчөлүктөрүнөн. Бирок бул жерде бул кереметтүү «пакеттин» башка бир тарабы, денени ооруга себеп болчу микро душмандардан коргоо өзгөчөлүгү жөнүндө сөз кылынат. Эгер денени душмандар менен курчалган бир сарай десек, анда тери ал сарайдын бекем дубалдары болот.

The first defense response of the organism against its dangerous invaders is the rapid self-repairing of the skin tissue following the infliction of a wound. When such a wound ruptures the skin, defence cells immediately travel to the injured area to fight with the foreign cell and to remove the debris of the affected tissue. Later, some other defence cells enhance the production of fibrin, which is a protein that rapidly re-covers the wound with a fibrous network. This picture is of a fibrin that has spread over some red blood cells.

Теринин негизги коргоочу функциясы сырткы бөлүктү түзгөн өлүү клетка катмарлары урматында ишке ашат. Клетканын бөлүнүшү аркылуу пайда болгон ар бир жаңы клетка теринин ички бөлүгүнөн сырткы бетин көздөй жылат. Бул учурда клетканын ичинин суюктук бөлүгү (цитоплазмасы) чыдамкай бир белок кератинге айланат. Бул процесс учурунда клетка өлөт. Пайда болгон кератин заты өтө чыдамкай (бекем) жана тамак сиңирүү ферменттери оңойчулук менен аны майдалай албайт. Бул бекемдик дегенди билдирет. Денени басып алууну каалаган бактерия менен козу карындар теринин сырткы катмарынан ала турган эч нерсе таба алышпайт.

Мындан тышкары, кератиндүү өлүү тышкы клеткалар тынымсыз теринин бетинен түшүп турат. Ушундайча жоготулган клеткалар астынан жаңы келгендер менен толтурулганда, ал аймактарда чындап ичине кирүү оор болгон бир тоскоолдук түзүлөт.

1. Epidermis 2. Artery 3. Muscle 4. Vein 5. Nerve	6. Subcutaneous Fat 7. Dermis 8. Living Cell Layer 9. Dead Cell Layer 10. Duct	11. Sweat Duct 12. Sweat Pore 13. Melanin 14. Melanocyte 15. Sebum	16. Hair follicle 17. Sweat Gland 18. Sweat 19. Bacteria
		An in-Depth View of the Skin
		Above is a cross-section of the skin. The sweat droplets secreted from the skin play a variety of roles in the body. In addition bringing down the body temperature, they provide nutrition for certain bacteria and fungi living on the surface of the skin, and produce acidic waste materials such as lactic acid which helps decrease the PH level of the skin. This acidic medium on the skin surface creates a hostile environment for any harmful bacteria that are looking for a place to live. At the left is a close-up of the sweat gland entrance. Here, too, you will find bacteria just like everywhere else on the skin.

Теридеги дагы бир коргоо функциясы болсо анын бетиндеги жандыктар тарабынан камсыз кылынат. Теринин бетинде ал жердеги кислоталуу шарттарга ылайыкташкан, коркунуч туудурбаган бир микроб тобу жашайт. Теринин кератинине жабышкан калдыктар менен азыктанган ал микробдор өздөрүнүн азыктануу аймагын коргоо үчүн жаттардын баарына кол салышат. Бул микробдорду баккан тери, мындай өзгөчөлүгү урматында, ичибиздеги армияны сырттан колдоп турган жардамчы бир күч сыяктуу кызмат кылат.

Дем Алуудагы Коргонуу

Душмандарыбыз бизге жетүү үчүн колдонгон жолдордун бири – бул дем алуу каналдары. Тынымсыз дем алган абабызда жүргөн жүздөгөн түрдүү микробдор ушул жол аркылуу денебизге кирүүгө аракеттенишет. Бирок мурундун ичинде аларды бир кароолдой күтүп турган тоскоолдуктан кабарлары жок.

In this picture, you can see the macrophages located in the lungtissues. They eliminate the dust particles in the air we inhale.	This picture, which is magnified 5900 times, shows the cells in the trachea (blue). They use their glands (yellow) to secrete a substance that traps the particles in the air.

Мурундун былжыр челиндеги өзгөчө бир секреция түздөн-түз же чаңдар, тамчылар жана башка заттар менен бирге дем алуу системасына кирген микроорганизмдердин болжол менен 80-90%ын кармап сыртка чыгарат.

Мындан тышкары, дем алуу былжыр челдериндеги кыймылдуу түкчөлүү клеткалардын ичинен сыртты көздөй жасалган кыймыл менен микробдор сыртка чыгарып таштоого аракет кылынат. Жөтөлүү рефлекси менен чүчкүрүү бул кызматты жеңилдетет.

Бул тоскоолдуктардан өтүп альвеолдорго (өпкө, бронх, резина) жете алган микробдор фагоцитоз жасаган клеткалар тарабынан жутулушат. Андан соң саякат абалына өткөн фагоциттер жуткан микробдору менен бирге жогору көздөй түртүлүп ар кандай жол менен сыртка чыгарылат.

Ар бир дем алышыңызда –азыр да кошо- бул чек араларда сиз эч сезбеген бир согуш болуп өтөт. Бул чек ара эшиктеринин кароолдору сиздин ден-соолугуңузду коргоо үчүн душман менен өлөөрчө согушушат.

Тамак Сиңирүү Системасындагы Коргонуу

Микробдордун денеге кирүү жолдорунун дагы бири – бул тамактар. Бирок алар колдонгон бул жолду да билген денебиздин коргоочулары тамактар жеткен аймакта, б.а. ашказанда аларды күтүп алышат. Мындан тышкары, келе турган микробдор үчүн бир сюрприздери да бар: ашказан кислотасы. Бул кислота бүт тоскоолдуктардан өтүп ашказанга чейин жете алган микробдор үчүн өтө азаптуу бир сюрприз. Микробдордун баары болбосо да, өтө көбү бул кислотадан жеңилишет.

Кээ бир микробдор ашказан кислотасына жетиштүү деңгээлде тийбегендиктен, кээ бир микробдор болсо чыдамкай болгондуктан, бул тоскоолдуктан өтө алышат. Бирок өткөн ар бир жолунда аларды өлтүрө ала турган коргоочулар бар. Ошондуктан бул жолу эми аларды башка бир сюрприз тосуп алат: ичке ичегиде өндүрүлгөн тамак сиңирүү ферменттери. Болгондо да, бул жолу кутулуу мурдакысындай оңой болбойт.

Көрүнүп тургандай, микробдордун кол салууларынын ар этабында аларды күтүп турган дене коргоочулары бар. Ал коргоочулар адам денеси үчүн атайын жаратылган.

This picture, which is magnified 865 times, shows a gastric gland hole (entry) in the mucous lining.

Бул жерде суроо керек болгон маанилүү кээ бир суроолор бар.

Сырттагы микробдордун тамактар аркылуу денебизге киргиси келээрин, тамактардын маршрутун, микробдорду кандай система менен жок кылууга болоорун, бул тоскоолдуктан кутулса каерге бараарын, күчтүүрөөк кандай бир зат менен аларды тосуп алуу керектигин ким аныктаган? Мурда эч дененин сыртына чыкпаган, ошондуктан сырттагы микробдордун эч биринин химиялык түзүлүшүн изилдөө мүмкүнчүлүгү болбогон, ошондой эле, химия окубаган дене клеткаларыбы?

Албетте, жок. Мындай коргонуу системасын (иммундук системаны) тышкы дүйнөнү да, ал дүйнөдөгү тамактарды да, ал тамактарга муктаж болгон денени да, ал тамактарды сиңире турган системаны да жараткан пайда кылган. Бул улуу кудуреттүү Жаратуучу – Улуу Аллах.

Дагы Бир Ыкма: Душманды Душманга Жок Кылдыруу

Денебизде биз менен чогуу жашаган, бирок ооруп калышыбызга себеп болбогон башка микроорганизмдер да бар. Бизге зыян тийгизбестен өмүр сүрө алган бул жандыктар кимдер жана денебизде бар болушунун максаты кандай?

Бул суроолордун жообу төмөнкү аныктаманын ичинде жашыруун: адам денесинин ар кайсы аймактарында топтолгон, ага зыян тийгизбеген, ал тургай, кээ бир пайдаларды алып келген микроорганизм топтору дененин кадимки микроб флорасы деп аталат.

Булар иммунитет армиясына микробдорго каршы сырттан колдоо көрсөтүшөт. Себеби жат микробдордун денеге жайгашпашы алардын да кызыкчылыгына болот. Кандайдыр бир микробдун денеге кириши натыйжасында бул жандыктардын жашоо аймактары да басып алынгандыктан, өз мекендерин жаттарга алдырып койбош үчүн болгон күчү менен согушушат. Буларды денеге кызмат кылган «жалданма аскерлер» деп атасак болот. Өз кызыкчылыгы үчүн жашаган аймактарын коргоого аракет кылышат. Ошентип денебиздеги толук жабдылган армияга ушул микро колдоочулар да кошулат.

Бул «жалданма аскерлер» денебизге кантип жайгашышат?

Адам эмбриону эне курсагында турган кезде али эч бир душманга жолуга элек болот. Эмбрион төрөлүү учурунда жана төрөлгөн соң айланасы менен контактта болуп, жеген азыктары жана дем алуу аркылуу организмге кирген ар кандай түрдөгү, көптөгөн микробдорго жолугат. Кээ бирлери заматта өлүшөт, кээ бирлери жайгашканга да мүмкүнчүлүк таппастан өтүп кетишет. Кээ бирлери болсо тери, тери кабаттары, ооз, мурун, көз, үстүңкү дем алуу каналдары, тамак сиңирүү каналы, жыныс органдары сыяктуу дененин ар кайсы жагына жайгашышат. Ал жерлердеги микробдор өзгөрбөгөн, убактылуу топтор болуп өмүр бою жашап, дененин микроб флорасын түзүшөт.

Ким Бул Микро Душмандарыбыз?

Микро душмандарыбыз болсо – бул дененин өзүнө тиешелүү болбой, кандайдыр бир жол менен денеге кирген, натыйжада денедеги иммунитет армиясын ишке киргизген микро жандыктар.

Албетте, денеге кирген ар бир жат клетка ошол замат душмандай мамиле көрбөйт. Тамак жегенде, дары ичкенде, суу ичкенде да денебизге жат болгон заттар кирет. Бирок дене алар менен согушка кирбейт. Жат бир зат иммундук клеткалар тарабынан душман деп кабыл алынышы үчүн кээ бир шарттар болушу керек. Молекуланын чоңдугу, денеден чыгуу ылдамдыгы, денеге кирүү формасы сыяктуу...

There are hundreds of bacteria in the world. In the above picture, you can see only a few of them.

Бактериялар

The magnified view of bacteria on the tip of needle.

Саны өтө көп болгон микро душмандарыбыз арасында бактериялардын атактуу болушу бекеринен эмес.

Бактериялар ар кандай жолдордон адам денесине кирип, ал жерде укмуш бир согуштун башталышына себеп болушат. Кээде өтө олуттуу кыйынчылыктарга себеп болгон бул согуштар бир канча микрон чоңдуктагы бир жандыкта жашырылган күчтү жана жөндөмдү апачык көрсөтөт. Мындан тышкары, акыркы убактардагы изилдөөлөр көрсөткөндөй, бактериялар эң оор жана кыйын шарттарда да кереметтүү чыдамкайлыкка ээ болушат. Өзгөчө бактериялардын спорт деп аталган формалары ашыкча ысыкка жана кургактыкка көпкө чейин чыдай алышат. Кээ бир микробдорду жок кылуунун өтө кыйын болушу мына ушул себептен.

Вирустар

Адам денеси баалуу бир алмаздын өтө коопсуз бир шаарчада корголушу сыяктуу күчтүү бир байкоо жана коргоого алынган. Бирок денени басып алууга аракеттенген жандыктардын кээ бирлери тажрыйбалуу бир уурудай болушат. Бул уурулардын эң белгилүү жана маанилүүлөрүнүн бири – бул вирустар.

Электрондук микроскоптун табылышы менен бар экени белгилүү болгон бул жандыктар клетка деп саноого да мүмкүн болбой турганчалык жөнөкөй түзүлүштө жана кичинекей. Чоңдугу 0,1 менен 0,280 микрон (миллиметрдин миңден бири) арасында өзгөргөн, 10 даанасы катарга тизилгенде 3 смден да кыскараак болгон кичинекей вирустар ушул себептен көптөгөн илимпоз тарабынан жандыктар ааламынан тышкары каралат. 2

A virus modifying its structure so that it is not identified by the immune system. (The rhinovirus 14)

Категория катары жандыктар ааламынан тышкары деп каралса да, башка жандыктардай эле жогору жөндөмдүүлүктөргө ээ экени талашсыз чындык. Вирустардын жашоосу изилденгенде да бул чындыкты апачык көрөбүз. Вирустар – башка жандыктардын мажбурлуу паразиттери; б.а. жашай алуу үчүн бир өсүмдүк, жаныбар, же адамдын клеткасына кирип, анын азыгын, энергиясын колдонушу керек. Себеби вирустардын өз башынча жашай ала турган бир системалары жок. Вирустар бул чындыкты билгендей болуп, чебердик менен бир клетканын ичине кирип, анан чебердик менен ал жерди басып алган соң, клетканы аларды копиялоочу бир «вирус өндүрүүчү заводго» айландырышат.

Вирустун клетканы өзүнө каратуу максатында жасаган бул планы өтө комплекстүү жана эстүү бир план. Вирус эң биринчиден клетканын ага ылайыктуу же эместигин аныкташы керек болот. Бул ишти өтө акырын жана кылдат жасашы керек. Себеби кетирген кичине эле катасы анын жок болушуна себеп болот. Мындай натыйжага туш болбош үчүн өзгөчө кабылдагычтары менен клетканын өзүнө ылайыктуулугун текшерет. Андан соң жасашы керек болгон эң негизги жумуш өзүн клетканын ичине кемчиликсиз туташтыруу болот.

Вирус колдонгон тактикалары менен клетканы жаңылтып, өзүнүн бар экендигинин байкатпайт.

Окуялар мындан соң төмөнкүчө уланат: клетка вируска тиешелүү жаңы ДНКны ядронун ичине алып кирет. Клетка белок өндүрүп жатам деп ойлоп, бул жаңы ДНКны копиялап баштайт. Вирустун ДНКсы клеткада ушунчалык тымызын жашырынгандыктан, клетка байкабастан өз душманын өндүрүүчү заводго айланат. Жана өзүн да жок кыла турган вирустарды өндүрөт. Вирустун тукум куучу түзүлүшүн клетканын жат деп белгилеши чындап эле өтө оор.

Вирус өзүн клеткага ушунчалык жакшы туташтыргандыктан, ага тиешелүү бир бөлүктөй эле болуп калат. Көбөйүү ишин аяктаган соң өзү жана жаңы вирустар ушул эле ишти башка клеткаларда кайталоо үчүн ал клеткадан чыгышат. Бул окуялар учурунда вирус ал клетканы өлтүрүшү, ага зыян тийгизиши, өзгөртүшү мүмкүн же эч нерсе кылбашы мүмкүн; бул вирус менен клетканын түрүнөн көз-каранды.

Көбүнчө өтө катуу бир текшерүү механизми менен иштеген клетканын кандай ыкма менен алданып, вирус заводуна айланаары алигече толук жообу табыла элек суроолордон. Өтө өзгөчө бир түзүлүштөгү жана жандык сыпатына да кирбеген вирустардын мынчалык акылдуу болушунун, мынчалык натыйжалуу стратегияларды ойлонуп, пландашынын артындагы сыр, албетте, аларды мындай жөндөмдөрү менен бирге жараткан бир Жаратуучуда жашырылган.

Вирустун өзгөчөлүктөрү толугу менен клетканын ичинде иштеген системаны колдоно турган абалда пландалган. Вирусту жараткан кудуреттин клетканын өтө татаал иштөө принциптерин да билгени анык. Бул кудурет вирусту, ал ичине жайгаша турган клетканы жана бүт ааламды жараткан Аллахка тиешелүү.

Кичинекей түзүлүштөрү менен өздөрүнөн миллиондогон эсе чоң адам денесин ооруга, кээде өлүмгө да алпара алган вирустар – адамдарга алсыздыгын эстетүү үчүн Аллах тарабынан атайын жаратылган өзгөчө жандыктар.

Аяттарда Раббибиз мындайча кабар берет:

Ал асмандарды түркүксүз жараткан, муну көрүп турасыңар. Жерде болсо силерди чайпалтпасын деп чайпалбас тоолорду кылды жана ал жерде ар бир жандыкты көбөйтүп жайды. Биз асмандан суу түшүрдүк, муну менен жерде ар бир сонун жуптан бир өсүмдүк өстүрдүк. Бул Аллахтын жаратышы. Демек, Андан башкалардын жараткандарын Мага көрсөткүлөчү. Жок, зулумдук кылгандар апачык бир адашууда. (Локман Сүрөсү, 10-11)

Ebola Virus	Influenza Virus	Common Cold Virus

Footnotes

2. George Gamow, One Two Three... Infinity, Bantam Books, 1971, p. 245

Күчтүү Курал-Жарактар: Антителолор

Антителолор – бул денеге кирген жат клеткалар үчүн өндүрүлгөн белок түзүлүштүү курал-жарактар. Бул куралдар иммундук системанын аскерлеринин бири болгон В-клеткалар тарабынан өндүрүлүшөт.

Антителолор кол салуучуларды таасирсиз кылышат. Негизги эки кызматы бар: биринчиси, денеге кирген душман клеткага (антигенге) жабышуу. Экинчиси, жабышкан соң антигендин биологиялык түзүлүшүн бузуу жана антигенди жок кылуу.

Кан менен клетка сыртындагы суюктукта жүргөн антителолор ооруларга себеп болчу бактерияларга же вирустарга жабышышат. Жабышкан жат молекулаларды дененин жоокер клеткалары үчүн белгилеп, таасирсиз кылышат. Бул согуш талаасындагы душман танкасынын кубалоочу бир рокета менен атылышына, жана танканын кыймылдай жана ата албай, натыйжада ишке жараксыз болуп калышына окшошот. Антитело жабыша турган душманга (антигенге) үч өлчөмдүү бир түзүлүштө, ачкыч кулпуга төп келгендей, толук отурат.

Дене ага келген дээрлик ар кандай душманга туура келчү бир антитело өндүрө алат. Болгондо да, антителолордун тиби бирдей болбойт. Ар бир душман үчүн анын түзүлүшүнө туура келе турган, аны жеңе ала турган бир антитело даярдалат. Себеби бир оору үчүн өндүрүлгөн антитело башка бир ооруда натыйжа бербейт.

Ар бир душман үчүн ага туура келе турган өзгөчө бир антителонун өндүрүлүшү чындап эле ойлонуу керек болгон, кереметтүү нерсе. Себеби бул үчүн В-клеткалар жолуккан ар бир душманын өтө жакшы таанышы, анын түзүлүшүн өтө мыкты билиши зарыл. Бирок табиятта миллиондогон түрдүү душмандар (антигендер) бар.

Бул миллиондогон кулпунун ар бирине туура келе турган бир ачкычты бир көрүп эле жасоого окшошот. Бирок бул жерде ачкычты өндүргөн кишинин кулпуну колуна алып изилдебестен, кандайдыр бир калып колдонбостон, ачкыч өндүрүшүн жатка жасашындай бир жагдай бар.

Бир эле ачкычтын формасын жаттап калуу да бир адам үчүн өтө кыйын. Миллиондогон кулпунун ар бирин ача турган миллиондогон ачкычтын, үч өлчөмдүү формаларын жаттап калуу бир адамдын колунан келеби?

Албетте, жок. Бирок көзгө көрүнбөгөн, кичинекей бир В-клеткасы эсинде миллиондогон маалыматты сактап, керек болгондо ал маалыматтарды туура комбинацияларда, пландуу колдонот.

Кичинекей бир клетканын ичине миллиондогон маалыматтын сакталышы адамга көрсөтүлгөн өтө улуу бир керемет. Клетканын ал маалыматтарды адамдын ден-соолугун коргоо үчүн колдонушу да өзүнчө бир керемет.

Апачык көрүнүп тургандай, кичинекей клеткалардын мындай чоң ийгилигинин сыры адам акылына сыйбачудай терең. Кыскасы, учурда адам мээсинин жана алдыңкы технологиянын күчү клеткалар көрсөткөн акылдын күчү алдында чарасыз калды. Негизи аң-сезимдүү бир Жаратуучунун бар экендигинин ачык далили болгон бүт бул акыл алааматтарын эволюционист илимпоздор да көрмөксөн боло алышпайт. Түркияда эволюциянын эң белгилүү жактоочуларынан болгон профессор, илимдин доктору Али Демирсой «Kalıtım ve Evrim» (Тукум куучулук жана эволюция) аттуу китебинде муну мындайча мойнуна алган.

Плазма клеткалары бул маалыматты кантип жана кандай жол менен алып, ага ылайык атайын формага салынган антителону өндүрө алышууда? Бүгүнкү күнгө чейин бул суроого так түшүндүрмө бериле алган жок. 3

Ушул күнгө чейин антителолордун кантип өндүрүлөөрү, эволюционист илимпоз жогоруда мойнуна алгандай, толук чечмелене элек. 20-кылымдын технологиясы бул кемчиликсиз өндүрүштүн методдорун түшүнүү этабында толук ийгиликке жете алган жок. Келечекте адамга кызмат кылуу үчүн жаратылган бул кичинекей клеткалардын кайсы ыкмаларды, кантип колдоноору чечмеленгенде, бул клеткалардын жаратылышындагы кемчиликсиздик менен чеберчилик мындан да жакшыраак көрүнөт.

Антителолордун Түзүлүшү

Антителолордун бир белок түрү экенин жогоруда айткан элек. Ушул себептен алгач белоктордун түзүлүшүн карайлы.

Белоктор аминокислоталардан турат. 20 түрдүү аминокислота ар кандай катарда тизилишип, ар түрдүү белокторду пайда кылышат. Муну 20 түстөгү мончокту колдонуп, ар түрдүү шуруларды жасоого окшотсок болот. Белоктор арасындагы айырмачылыктар аминокислоталардын тизилишинен келип чыгат.

Бирок маанилүү бир жагдай бар; аминокислоталардын тизилишинде бир ката кетсе, белок ишке жараксыз, ал тургай, зыяндуу болуп калат. Ошондуктан тизмекте эч кандай катага жол берилбейт.

Клетка ичиндеги белок заводдору колундагы аминокислоталарды кандай катар менен тизип, кайсы белокту өндүрөөрүн кайдан билишет? Миңдеген түрдөгү белоктун ар биринин маалыматы клетканын ядросундагы генетикалык маалымат банкындагы гендерде сакталат.

Ошондуктан бир белок түрү болгон антителолорду өндүрүү үчүн да ошол гендерге муктаждык туулат.

Мына ушул жерде өтө маанилүү бир кереметти көрөбүз. Адам денесинде өндүрүлгөн 1920000 антителого болгону жүз миң ген бар.

Анда, кандайча болуп аз сандагы гендерден жалпы ген санынан дээрлик он эсеге көп антитело өндүрүлө алат? Мына ушул жерде керемет бар. Клетка колундагы жүз миң генди ар кандай комбинацияларда бириктирип жаңы антителолорду өндүрөт. Б.а. кээ бир гендердеги маалыматтарды алып, ал маалыматтарды башка гендердеги маалыматтарга кошуп, бул суммаланган маалымат менен керектүү өндүрүштү жасайт.

Жалпысы болуп 5200 комбинацияга кирилет жана 1920000 түрдүү антитело өндүрүлө алат.4

Бул процесс адам акылы пландоо мындай турсун, анализ да жасай албай турганчалык улуу бир акыл менен пландоону камтыйт.

Эң биринчиден муну билүү керек; жалпы жүз миң генди колдонуп чексиз санда комбинация жасоого болот. Бирок клетка кереметтүү бир акыл менен болгону 5200 негизги комбинацияны колдонуп, 1920000 өзгөчө антителону өндүрөт. Клетка керектүү антителолорду жасаш үчүн чексиз ыктымалдык ичинен туура комбинацияларды түзүүнү кантип үйрөнгөн?

1. Antibodies 2. Variable Region of Light Chain 3. Contant Region of Light Chain 4. Contant Region of Heavy Chain 5. Carbonhydrate Group	6. B Cell 7. Antigen Binding Sit Antigen 8. Variable Region of Heavy Chain 9. Antigen	10. Activated B-Cells 11. Plasma Cell 12. Free Antibody 13. Memory Cell
An individual B cell makes copies of its own specific antibody and attaches them to the outer surface of its cell membrane. The antibodies extend outward like minute, highly tuned aerials waiting for contact with the specific bit of protein that they can recognize. An antibody is made of two light and two heavy chains of amino acids held together in a Y shape. The constant regions of chains are the same in many different types of antibodies. But the variable regions - the tips of the arms - each have a uniquely shaped cavity that fits exactly onto the shape of the antibody's "chosen" protein fragment

Чексиз санда ыктымалдык ичинен туура комбинацияларды кемчиликсиз жасаш мындай турсун, бул клетканын оюна комбинация түзүү кайдан келген?

Болгондо да, жасалган комбинациялар белгилүү бир максатка кызмат кылып, денеге кирген антигенди токтото турган антителону өндүрүүнү максат кылууда. Демек, клетка денеге кирген миллиондогон антигендин өзгөчөлүктөрүн да бир-бирден тааныйт.

Дүйнөдөгү эч бир акылдын мындай укмуштуу бир планды жасоого күчү жетпейт. Бирок миллиметрдин жүздөн бириндей чоңдуктагы клеткалар бул өндүрүштү жасап жатышат.

Мындай өзгөчө бир системаны клетка кайдан үйрөнгөн?

Негизи, туурасын айтканда, эч бир клетка биологиялык бир функцияны чыныгы мааниде «үйрөнүү» мүмкүнчүлүгүнө ээ эмес. Себеби клетканын жаралуу учурунда мындай функцияны аткара турган өзгөчөлүктөрү болбойт, жана кийинки жашоо процессинде муну жасай ала турган жөндөмдүүлүккө жетүү ыктымалдыгы да жок. Мындай жагдайларда клеткадагы системанын жашоо башталган кезде эле толукталып, даяр болушу шарт. Клетканын мындай комбинацияларды үйрөнүү жөндөмү да жок, үйрөнүүгө убактысы да жок. Себеби, антпесе, денеге кирген антигендер антителолор тарабынан токтотула албайт жана дене согуштан жеңилет.

Адамзат толук түшүнө да албаган бир системанын ойлонуу жана акыл жүгүртүү жөндөмү болбогон бир клетканын ичине жайгаштырылышынын атайын бир мааниси бар. Бул – чексиз илимдүү Аллахтын жаратуусундагы теңдешсиздиктин кичинекей бир клеткадагы чагылуусу. Аллахтын чексиз илиминин бүт нерсени курчап тураары Куранда төмөнкүчө кабар берилген:

Ал каалагандан сырткары, Анын илиминен эч нерсени түшүнүп-аңдай алышпайт. Анын күрсүсү бардык асмандарды жана жерди курчап турат. Аларды коргоо Ага оор эмес. Ал – абдан Улук, абдан бийик. (Бакара Сүрөсү, 255)

Сиз бир антитело молекуласынын долбоорун түзүшүңүз керек болсо, муну кантип жасамак элеңиз? Алгач, молекуланын формасын аныктоодон мурда кеңири масштабдуу бир изилдөө жасашыңыз керек болот. Туш келди бир форма бере албайсыз, демек антителонун кызматын толук билишиңиз зарыл. Сиз өндүрө турган антителолор антигендерге жабышат, демек, антигенди өтө жакшы таанып, түзүлүшүнүн кандайлыгын билишиңиз керек.

Натыйжада жасаган антителоңуздун бир тарабы өзгөчө жана жалгыз болушу керек. Ошондо гана белгилүү бир антигенге туташа алат. Экинчи тарабы болсо башка антителолорго окшош болушу зарыл. Себеби, антигенди жок кылуу механизми ошондо гана иштейт. Кыскасы, бир тарабы стандарттуу, экинчи тарабы болсо (бир миллиондон ашуун түрдө) башкаларынан айырмалуу болушу керек.

Болгондо да, адамзат колундагы ушунча технологиясы менен алигече бир антитело долбоорлой ала элек. Лаборатория шарттарында өндүрүлгөн антителолор болсо адам денесинен же башка жандыктардын денелеринен алынган антитело калыптарын колдонуу менен жасалат.

Антителолордун Түрлөрү

Антителолордун бир белок түрү экенин айткан элек. Бул белоктор денени коргоодо, иммунитетте кызмат кылгандыктан, иммунитет глобулини (бир белок түрү) маанисине келген «иммуноглобулин» деп аталат жана кыскача «Ig» деп белгиленет.

Коргонуу системасынын эң белгилүү белоктору болгон иммуноглобулин молекулалары антигендин бар экенин башка коргонуу клеткаларына кабар берүү же согуштун талкалоочу чынжыр реакцияларын баштатуу үчүн антигенге кошулушат.

IgG (иммуноглобулин G): IgG эң негизги антитело. Пайда болушу үчүн бир канча күн жетиштүү болгон бул антителолордун өмүрү болсо бир канча жума менен бир канча жыл арасында болот. Бүт денени кыдырып жүргөн бул антителолор канда, лимфада, ичегиде болушат. Кан менен чогуу айланып, түз кол салуучуга барып, кол салуучунун үстүнө жабышышат. Күчтүү бир антибактериалдык жана антиген талкалоочу таасирлери бар. Бактериялар менен вирустарга каршы денени коргоп, токсиндердин (уулардын) кислота касиетин жок кылышат.

Ошондой эле, клеткалардын арасына кыпчылып, клеткалар менен теринин арасына кирип кеткен бактерияларды жана микроорганикалык кол салуучуларды таасирсиз кылышат. Мындай жөндөмү жана көлөмүнүн кичинекей болушу урматында, кош бойлуу аялдын плацентасына кирип, коргоосуз наристени инфекцияга каршы коргой алышат.

Эгер антителолор плацентага кире ала турган касиетте жаратылбаган болгондо, эне курсагындагы наристе микробдордон корголбой калмак. Анда төрөлө электе эле өлүм коркунучу туулмак. Мына ушул себептен наристе төрөлгөнгө чейин эненин антителолору тарабынан душмандарынан корголот.

IgA (иммуноглобулин A): көздүн жашы, шилекей, эне сүтү, кан, аба капчалары, былжырлар, ашказан жана ичеги секрециялары сыяктуу дене антигендер менен согушкан жерлерде болушат. Бул аймактардын назик болушунун себеби болсо – бактерия жана вирустар үчүн мындай нымдуу чөйрөлөрдүн жашоого ыңгайлуу болушу.

Түзүлүшү жагынан бир-бирине өтө окшош болгон IgA'лар дененин микробдордун киришине ыңгайлуу аймактарына жайгашып, ал аймакты көзөмөлдөп турушат. Бул стратегиялык маанилүү аймактарга ишенимдүү кароол аскерлерди тургузуп коюуга окшошот.

Наристерлерди эне жатынында оорулардан коргоочу антителолор наристе төрөлгөн соң да аларды жалгыз таштабайт жана аны коргоону улантышат. Наристе энеден келчү жардамга чындап муктаж болот, себеби жаңы төрөлгөн бир наристенин организминде IgA антителолору болбойт. Ошондуктан энесинен эмген сүттүн ичиндеги IgA'лар баланын тамак сиңирүү системасын көптөгөн микробдун таасиринен коргошот. IgG антителолору сыяктуу, бул антитело түрү да наристе бир канча жумалык болгондо, кызмат мөөнөтү аяктагандыктан жок болушат.

Бир ойлоп көрдүңүз беле, сиз али эч нерседен кабарсыз бир түйүлдүк кезиңизде сизди микробдордон коргоону каалаган бул антителолорду жөнөткөн ким? Апаңызбы же атаңызбы? Же экөө чогуп чечишип, сизге бул антителолорду жөнөтүшкөнбү? Албетте, бул жардам эненин башкаруусунда эмес. Эне өз ичинде мындай бир жардам планынын жасалып жатканын да билбейт. Ошол сыяктуу ата да булардын баарынан кабарсыз.

Эне көкүрөгүндө жайгашкан жана бул антителолорду өндүргөн клеткалар бул өндүрүштү эмне үчүн жасашат? Кайсы күч ал жердеги клеткаларга жаңы төрөлгөн наристенин антителого муктаж экенин айткан? Наристе үчүн антитело өндүргөн клеткалардын наристе эме турган сүттүн жанында болушу эч кандай кокустук эмес.

Бул жерде өтө маанилүү дагы бир керемет көрүнөт. Антителолор белок түзүлүшүндө болушат. Белоктор болсо адам ашказанында сиңирилет. Ошондуктан эне сүтүн оозу аркылуу алган наристенин ашказанында бул антителолордун сиңирилип кетип, наристе микробдорго каршы коргоосуз калышы керек. Бирок жаңы төрөлгөн наристенин ашказаны бул антителолорду сиңирбей турган, жок кылбай турган болуп жаратылган. Белок сиңирүүчү ферменттердин өндүрүшү бул этапта өтө аз болот. Ушундайча өтө зор мааниге ээ болгон антителолор сиңирилбейт жана жаңы төрөлгөн наристени душмандарынан коргойт.

Кереметтер муну менен эле бүтпөйт. Ашказан тарабынан атайылап майдаланбаган антителолор бүтүн бойдон ичегиде сорула алат. Жаңы төрөлгөн наристенин ичеги клеткалары бул процессти жасай ала турган абалда жаратылган.

Албетте, бул кереметтүү окуялардын кезеги менен болуп жатышы бир кокустуктар жыйындысынын натыйжасы эмес. Бир адам денеси жашоонун эне курсагындагы этабынан баштап толук бир коргонуу системасына ээ болгонго чейин өтө пландуу, кемчиликсиз бир жаратуу менен жаратылууда. Күн сайын, саат сайын, мүнөт сайын денесинде жүрүшү керек болгон процесстер өтө кылдат эсептер менен долбоорлонгон. Албетте, бул кылдат эсептердин ээси бүт нерсени өтө кылдат пландап жараткан Аллах.

IgM (иммуноглобулин M): бул антителолор канда, лимфада жана В-клеткаларынын бетинде болушат. Адам организми кандайдыр бир антигенге жолукканда, ал душман менен согушуу үчүн денеде өндүрүлгөн биринчи антитело – бул IgM.

Эне жатынындагы бир наристе 6 айлык болгондо IgM'лерди өндүрө алат. Эгер эне жатынындагы наристе кандайдыр бир душманга жолукса, мисалы микробдук бир ооруга чалдыкса, ал наристеде IgM өндүрүшү өтө жогорулайт. Эне курсагындагы бир баланын микробдук бир ооруга чалдыгып-чалдыкпаганын аныктоо үчүн канындагы IgM көлөмү өлчөнөт.

IgD (иммуноглобулин D): IgD антителолору да канда, лимфада жана иммундук клеткалардын (В-клеткаларынын) бетинде болушат. Өздөрү жалгыз эч нерсе кыла алышпайт. Белгилүү коргонуу клеткаларынын (Т-клеткаларынын) бетине жайгашып алардын антигендерди кармашына шарт түзүшөт.

IgE (иммуноглобулин E): IgE'лер да канда жүрүүчү антителолор. Согушчан жана кээ бир кан клеткаларын согушка чакыруу милдети жүктөлгөн бул антителолор ошол эле учурда аллергиялык реакцияларды жасашат. Ушул себептен аллергиялык органдарда IgE саны көп болот.

Эволюционисттердин Жаратуу Далилдерин Жаап-Жашыруу Аракеттери

Алгач антителолор жөнүндө буга чейин караган маалыматтарды кайра кайталайлы:

• - Антителолор денеге кирген антигендерди (душмандарды) таасирсиз кылат.
• - Ар бир душман үчүн ар түрдүү антитело өндүрүлөт.
• - Клетка миллиондогон түрдүү антиген үчүн миллиондогон түрдүү антитело өндүрө алат.
• - Бул өндүрүш ал душман денеге киргенде башталат.
• - Антиген менен ал антиген үчүн өндүрүлгөн антителонун үч өлчөмдүү түзүлүшү ачкыч менен кулпу сыяктуу бир-бирине толук дал келет.
• - Клетка колундагы маалыматты керектүү учурларда ар кандай формада бириктирип ар кандай антителолорду ала алат.
• - Бул иштерди жасап жатканда адам акылы жетпеген бир акыл менен пландоо жасайт.
• - IgA антителосун өндүрө албаган бир наристенин антитело муктаждыгы эне сүтүнө атайын кошулган антителолор тарабынан камсыздалат.
• - Наристенин ашказаны антителолорду сиңирбей, аларды наристенин денесине кызмат кылышсын деп аман бойдон калтырат...

Ушунчалык кемчиликсиз иштеген бир система бар. Аллах антителолорду жасаган клеткалардын ичине ал антителолордун жасалуу пландарын камтыган жана миңдеген энциклопедия бетин толтура тургандай көп маалыматты жайгаштырган. Болгондо да, эч кандай аң-сезими жок клеткаларга адам акылы да жетпеген бир комбинация жасай алуу жөндөмүн да берген.

Эволюцияга сокурдук менен ишенгендер мынчалык кемчиликсиз бир системанын пайда болушун кантип түшүндүрүшөт? Жооп өтө жөнөкөй: түшүндүрө алышпайт.

Алардын колунан эч логикасыз, өз ичинде да карама-каршылыктарга толгон гипотезаларды чыгаруу гана келет. «Кантип бул системаны эволюциянын негизинде түшүндүрө алабыз?» деген суроого жооп табуу үчүн столдо отуруп жазылган, илимий эч кандай мааниси жок, көптөгөн ойдон чыгарылган сценарийлер бар.

Бул сценарийлердин эң көп талап кылынганы «коргонуу системасы (иммундук система) жалгыз антителодон эволюциялашып пайда болгон» деп жактайт. Илимий эч кандай таянычы жок сценарий кыскача төмөнкүдөй:

Иммундук система башында бир гана иммуноглобулин (бир белок түрү) түрүн жасаган бир генден тураар эле. Бирок ал ген «өзүн-өзү өтө ылдам кайрадан пайда кылып», ар бири башка бир иммуноглобулин молекуласын түзгөн копияларды чыгарды. Андан соң болсо кайрадан биригүү жөндөмүнө ээ болгон башка ген бөлүмдөрүнүн түзүлүшүнө багыт берүүчү контроль механизмдери келип чыккан.

Бул мисал эволюция теориясынын канчалык чирик пайдубалга таянганын көрүү жана эволюционисттер көп колдонгон мээ чайкоо, көз бойоо ыкмаларын түшүнүү жагынан маанилүү бир мисал. Эми бул алдамчылыкты бир-бирден карайлы:

1-сүйлөм: «Иммундук система башында бир гана иммуноглобулин (бир белок түрү) түрүн жасаган бир генден тураар эле.»

Баарынан мурда төмөнкүдөй суроо туулат:

«Башында бар болгон бул ген ким тарабынан жаратылган?»

Бул этап эволюционисттер тарабынан маанисиз бир детальдай көрсөтүлүп өтүп кетүүгө аракет кылынат. Бирок бул алгачкы гендин кантип пайда болгонун сөзсүз түшүндүрүү керек. Бир гендин өзүнөн-өзү пайда болушу илимий жактан мүмкүн эмес. Ген тизмегинин кокустан пайда болушунун мүмкүн эместиги эволюционист илимпоздор тарабынан да көп жолу моюнга алынган бир чындык. Буга кайра эле түрк эволюционисттерден профессор Али Демирсойдон мисал берсек болот:

Б.а. жашоо эгер белгилүү бир тизмекти талап кылса, бул бүт ааламда бир эле жолу пайда боло турганчалык аз ыктымалдыкка ээ десек болот. Же пайда болушунда биз аныктама бере албай турган табият-үстү күчтөр кызмат кылган.5

Бирок бул жери эволюционисттер тарабынан жаап-жашырылат жана кандай болсо да, башында бир ген бар болчу дегендей бир акылга сыйбас нерсени кабыл алышат. Көрүнүп тургандай, бул сценарий биринчи этабында эле кулайт.

2-сүйлөм: «Бирок ал ген өзүн-өзү өтө ылдам кайрадан пайда кылып, ар бири башка бир иммуноглобулин молекуласын түзгөн копияларды чыгарды.»

Эч мүмкүн эмес болсо да, башында бир ген бар болгон деп элестетели. Бул алгачкы гендин өзүнөн-өзү пайда болушу да өтө чоң ыктымалсыздык болгонуна карабастан, эволюционисттер ал ген «өзүн кайрадан жараткан» деген сыяктуу такыр логикасыз сөздөрдү айтышат. Эч кандай илимий мааниси жок мындай сүйлөмдөр эволюционисттердин көз бойомочулугуна жакшы мисал болот. Бир гендин өзүн жаратышы, анан башкача копияларын чыгарышы деген сыяктуу бир гипотеза логика эрежелерине да, илимий чындыктарга да такыр жакындабайт.

Мындан тышкары, өзүнөн-өзү пайда болгон деп кабыл алынган мындай кыялдагы бир ген менен копиялары өндүргөн антителолор тышкы дүйнөдөн келе турган антигендерди токтото турган касиет жана түзүлүшкө ээ болушу керек. Ошондуктан антигендер да, антигендер үчүн антитело өндүрө турган гендер да бир Жаратуучу, б.а. Аллах тарабынан жаратылышкан.

3-сүйлөм: «Андан соң болсо кайрадан биригүү жөндөмүнө ээ болгон башка ген бөлүмдөрүнүн түзүлүшүнө багыт берүүчү контроль механизмдери келип чыккан.»

Мындай контроль жана биригүү механизмдеринин иштөө принциптерин да түшүндүрүүгө алы жетпеген эволюционисттер өздөрүнө пайдалуу болгондо бир сүйлөм менен «бул система өзүн-өзү пайда кылган» деп өтүп кетишет. Бирок мындай кереметтүү бир системанын кандайча болуп кокустуктар натыйжасында өзүнөн-өзү келип чыкканын түшүндүрүүнү ойлоп да коюшпайт. Мындай темаларга өз ойлорунда кээ бир жоопторду табууга аракет кылышканда болсо, ойдон чыгарылган жана күлкүмүштүү сценарийлерди гана айтышат. Натыйжада өздөрүнүн чарасыздыгын жана өздөрү жактаган көз-караштын тантырактыгын көрсөтүшөт.

Аталган контроль механизмдеринде ушундай бир акыл байкалат; миңдеген түрдүү маалымат комбинациясынын натыйжасында болжол менен эки миллион түрдүү түзүлүштөгү продукт өндүрүлөт. Бирок, жогоруда да айтып кеткендей, клетканын да, клетканын ичиндеги кандайдыр бир системанын да «үйрөнүү» жана «иштеп чыгуу» жөндөмү жок. Болгондо да, клетка бул маалымат комбинацияларын чексиз сандагы ыктымалдык арасынан туураларын гана тандап жасайт. Ошондуктан бул өтө пландуу жана акылдуу бир тандоону талап кылат.

Бул пикирди айткандар технология жана акыл менен жасалган кандайдыр бир продукт жөнүндө да төмөнкүдөй теорияларды чыгарышы мүмкүн:

«Таш тактачалар өздөрүн өздөрү жаратышты, анан өздөрүн өнүктүрүп компьютерге айланышты.» Же болбосо,

«Өздөрүн өздөрү жараткан учуртмалардан (учуртма жыландардан) белгилүү убактан соң реактивдүү учактар келип чыкты.»

Бул сүйлөмдөрдү акылы бар ар кандай адам тантырактык дейт. Бирок бул теориялар, алигече иштөө принциптери да толук чечмелене албаган иммундук системанын мүчөлөрүн кокустан пайда болгон деп айтууга караганда алда канча логикалуу болот.

Болгондо да, антителолордун бар болушунун өзү эле адам денесин коргоого жетиштүү болбойт. Иммундук система иштеши жана адам жашашы үчүн макрофагдар, фагоциттер, кабарчы Т-клеткалар, өлтүргүч Т-клеткалар, токтоткуч Т-клеткалар, эске тутуучу клеткалар, В-клеткалар жана дагы көптөгөн фактор чогуу иштеши керек.

Footnotes

3.  Ali Demirsoy, Kalıtım ve Evrim (Inheritance and Evolution), Ankara: Meteksan Yayınları p. 416

4. Scientific American, September 1993, p. 54

5.  Ali Demirsoy, Kalıtım ve Evrim (Inheritance and Evolution), Ankara: Meteksan Yayınları p. 61